De Revolutie niet begrepen
Een prachtig boek echt een aanrader. Werd er af en toe wel verdrietig van, maar moest ook lachen van bepaalde Surinaamse uitspraken. De recensie van deze week ... die revolutie niet begrepen! ... ‘Heel veel dingen zijn de mensen vergeten’
Cynthia Mc Leod schrijft over de militaire periode in Suriname
Een recensie schrijven over een boek waar je geen afstand van kunt nemen, dat is beslist een uitdaging te noemen! De nieuwste roman van Suriname’s sterschrijfster Cynthia Mc Leod … die revolutie niet begrepen! … is echter zo belangrijk voor de Surinaamse samenleving – en daarmee onontkoombaar ook voor de Nederlandse - dat die uitdaging niet uit de weg gegaan mag worden.
Op 25 februari 1980 greep een groep opstandige militairen de macht in Suriname. De politieke situatie was in deze voormalige kolonie van Nederland op dat moment zeer instabiel. Men was ontevreden, en de komst van de revolutie, later kortweg ‘revo’ genoemd, leek aanvankelijk een hoopgevende gebeurtenis die alleen goeds te brengen had. Niemand had op dat moment kunnen voorspellen dat de geschiedenis zo’n tragisch verloop zou hebben, met als dieptepunt 8 december 1982, toen 15 vooraanstaande burgers, zonen van Suriname, omgebracht werden in het Fort Zeelandia, door een groep militairen, eveneneens zonen van Suriname.
Geschiedenis wordt altijd het meest ‘tastbaar’ wanneer je je even kunt verplaatsem in ‘gewone’ mensen. Mc Leod heeft al vaker laten zien dat zij vervlogen tijden met veel gevoel voor detail en sfeer weer tot leven kan brengen. Hoe duur was de suiker?, Tweemaal Mariënburg en De vrije negerin Elisabeth zijn enkele van haar bestsellers. De nieuwste uitgave speelt zich echter af in het zeer nabije verleden. Zo nabij, dat het soms erg dicht op je huid komt, en er zelfs onder kruipt. Zeker wanneer je er bij was. Of, als je er niet bij was, maar bijvoorbeeld vanaf de andere kant van de oceaan meeleefde.
In … die revolutie niet begrepen! … wordt de periode augustus 1979 tot augustus 1987 beschreven door de ogen van Rita, een gescheiden vrouw met vier kinderen die in Suriname lerares Engels is op een middelbare school. Haar oudste dochter vertrekt aan het begin van het verhaal naar Nederland en Rita besluit haar gepieker daarover terzijde te stellen door wat te gaan schrijven. Gaandeweg wordt haar geschrijf een dagboek waarin we het hele proces kunnen volgen: werkelijk van ‘Himmelhoch jauchzend’ tot ‘Zum Tode betrübt’. De dagboekfragmenten worden afgewisseld met het verhaal dat vanuit een alwetende verteller geschreven is.
Zelf ben ik in juli 1981 uit Suriname vertrokken, om in Nederland te gaan studeren. De eerste hoofdstukken las ik dan ook met zeer veel herkenning: ja, zo was het. Het blije gevoel, de hoop op betere tijden, de nieuwe bezems die veel schoner veegden – het kwam allemaal weer boven. Mc Leod heeft het minitieus vastgelegd. Ook het zachte geknaag in het onderbewustzijn dat toen al begon; de eerste voortekens van ongewenste situaties. Zelf herinner ik me de eerste verjaardag van de ‘revo’. Alle scholen togen in optocht naar een groot sportstadion voor een feestelijk programma. De militaire machthebbers hadden de leerlingen nogal dwingend opgeroepen allemaal een bloem mee te nemen. Voor het eerst voelde ik van heel ver weg twijfel opkomen. De bloem heb ik, net als veel medeleerlingen, achterwege gelaten. De latere hoofdstukken geven me het gevoel dat ik er ook in die latere, cruciale periode fysiek bij ben geweest. Alsof het condens op een beslagen ruit is weggeveegd, heb ik bij het lezen van dit boek ervaren hoe het toen was in Suriname, toen de stemming definititef omsloeg, toen het nieuw elan plaats maakte voor verslagenheid, en daarna weer voor hernieuwde moed en strijdlust: dit pikken wij niet meer!
Wat het boek sterk maakt, is dat emotionele partijdigheid achterwege is gebleven. De schrijfster zegt daar zelf over: ‘Ik wilde heel erg graag verslag doen van die tijd. Soms heb ik letterlijk stukken uit kranten gebruikt. Alles is werkelijk gebeurd, niet speciaal allemaal met mij, maar het is wél gebeurd.’ Mc Leod’s hoofdpersoon Rita is lerares, net als de schrijfster. ‘De sfeer in de lerarenkamer, de gesprekken op feestjes: zo was het. Het materiaal was er, ik hoefde alleen in mijn herinnering te zeken. Dat viel me tijdens het schrijven het meest op, heel veel dingen zijn de mensen vergeten.’
In haar voorwoord citeert ze een oude soul ballad: ‘What’s too painful to remember, we simply choose to forget…’. Ze stelt dat je als individu ook mag vergeten, soms zelfs moet vergeten: het is een overlevingsmechanisme. Maar als collectiviteit mag dat niet, moet een samenleving herinneren om er uit te kunnen leren en er voor te zorgen dat zoiets nooit meer gebeurt. Mc Leos: ‘ Ik wilde laten zien hoe mensen die niets met politiek te maken hebben het slachtoffer worden. Ze worden meegesleurd, moeten stelling nemen. In het hedendaagse leven kan je afstand nemen, maar dat kon toen niet.’
Hoe het boek leest wanneer je niets met Suriname te maken hebt, dat kan ik niet beoordelen. Het lijkt me dat een lezer die niet geïnteresseerd is in Suriname een dergelijke roman ook niet zo snel ter hand neemt. Wie echter een verbondenheid voelt met Suriname zal geraakt worden door de sobere beschrijvingen van het voortdenderen van de trein der geschiedenis. De zwarte bladzijde die in het boek ook letterlijk een zwarte bladzijde is blijft je bij, maar vooral ook de vrouwen die opstaan en gaan lopen, die aan de rails van die spreekwoordelijke trein gaan sjorren; de mensen die beginnen te claxonneren zodra de avondklok begint; de telefonerende dames die merken dat ze afgeluisterd worden en de luistervink op zeer ondamesachtige toon de waarheid zeggen. Het is allemaal gebeurd en nu is het ook opgetekend opdat we niet vergeten. De woorden van Koos Koster, een Nederlandse journalist die door militair toedoen vermoord is in El Salvador, staan in mijn hoofd gegrift: ‘Overleven verplicht’. En zo is het.
mv
… die revolutie niet begrepen! …
Cynthia Mc Leod
Uitgeverij Conserve, Schoorl, 2005
ISBN 90 5429 201 6
